درتابستان سال جاری در محل دانشکده کشاورزی دانشگاه شهید چمران اهواز از پایان نامه تحصیلی دوره دکتری رشته مکانیزاسیون کشاورزی توسط خانم نسیم منجزی  دفاع به عمل آمد. این پایان نامه که با موضوع " زمانبندی عملیات تولید نیشکر با استفاده از روش گرت" می‌باشد، توسط آقایان دکتر محمد جواد شیخ داودی و دکتر حسن ذکی دیزجی به عنوان اساتید راهنما و دکتر افشین مرزبان و دکتر محمود شمیلی به عنوان اساتید مشاور همراه بوده است. لازم به ذکر است که این پایان نامه دکتری به صورت طرح پژوهشی مشترک بین دانشگاه شهید چمران اهواز و موسسه تحقیقات و آموزش توسعه نیشکر و صنایع جانبی خوزستان انجام شده است.

ضرورت برنامه‌ریزی و زمان‌بندی عملیات تولید نیشکر

در برنامه‌ریزی عملیات مکانیزه کشاورزی شناسایی عوامل محدود کننده و تعیین نوع و ترتیب عملیات از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. یکی از مهم‌ترین عوامل محدود کننده، ضرورت انجام عملیات اصلی کشاورزی از قبیل خاک‌ورزی، تهیه بستر بذر، کاشت و … در بازه‌های زمانی محدود و گاهی کوتاه می‌باشد. از سوی دیگر، بسته به شرایط هر منطقه، نوع سیستم کشاورزی رایج و نوع محصول‌‌، برای انجام هر یک از مراحل فرایند تولید از قبیل خاک‌ورزی‌، کاشت، داشت و … یک مدت زمان مناسب و ترتیب مناسبی از استفاده از ماشین‌ها و اجرای عملیات وجود دارد که اگر عملیات مربوطه بدون توجه به این موارد اجرا شود، باعث افت در میزان عملکرد محصول خواهد شد. این افت در واقع باعث از دست رفتن مقداری از تولید می‌شود که شاید خیلی ملموس و مشخص در مقیاس کوچک برای کشاورز نباشد و در بسیاری از موارد، کشاورز متوجه آن نشود. حتی ممکن است این مقدار کاهش را در میزان عملکرد محصول، که به علت عدم توجه به موارد مزبور به وجود آمده به حساب حاصل‌خیز نبودن زمین، آفات و بیماری‌ها، پراکنش نامناسب نزولات و … بگذارد. ولی واقعیت این است که اگر عملیات کشاورزی بدون توجه به نوع گیاه، زمان بهینه و ترتیب مناسبی از بکارگیری ماشین‌ها انجام شود باعث کاهش چشمگیری در میزان عملکرد محصول می‌شود که بسته به نوع گیاه، مدت زمان تأخیر در انجام عملیات و ترتیب مناسب آن‌ها، میزان افت آن متفاوت خواهد بود. برای مثال، تعیین نحوه و زمان برداشت نیشکر یکی از تصمیمات اصلی برای مدیر مکانیزاسیون واحدهای زراعی کشت نیشکر محسوب می‌شود. اگر محصول خیلی زود یا خیلی دیر برداشت شود ممکن است به علت کاهش درصد قند استحصالی، درآمد حاصله کاهش پیدا کند. رسیدگی کامل در نیشکر با حداکثر تجمع ساکارز در ساقه تعریف می‌گردد. بنابراین مناسب‌ترین زمان برداشت نیشکر موقعی است که محصول بالاترین درجه خلوص و درصد قند را داشته باشد. اغلب به علت مصادف شدن فصل برداشت با بارندگی که عدم گاورو بودن زمین را در پی دارد، عملیات برداشت به موقع انجام نمی‌گیرد و به تعویق می‌افتد، در نتیجه میزان درجه خلوص و درصد قند محصول کاهش می‌یابد. در تولید نیشکر علاوه بر اهمیت فراوانی که انجام به موقع عملیات برداشت دارد، زمان کاشت محصول نیز مهم می‌باشد. کشت‌هایی که با تأخیر انجام می‌شود در سال بعد با کاهش عملکرد محصول مواجه خواهد بود. بنابراین گیاه نیشکر نسبت به تأخیر در عملیات کاشت و برداشت حساس است و چنانچه این عملیات در زمان مناسب انجام نشوند، باعث افت عملکرد محصول می‌گردند. البته اینکه این گیاه نسبت به یک مرحله از عملیات (داشت) حساسیت کمتری نشان می‌دهد، توجیه کننده بی‌توجهی و مدیریت ضعیف در انجام عملیات زمان‌بندی شده نیست. زیرا وقتی صحبت از حساسیت کمتر می‌شود؛ یعنی افت کمتر، به عبارت دیگر خسارت صفر نمی‌شود. در رابطه با به موقع انجام نشدن عملیات داشت می‌توان به انجام نشدن به موقع مبارزه با آفات که باعث شدت یافتن آفات و خسارت شدیدی به محصول می‌شود و یا انجام نشدن به موقع عملیات وجین و سله‌شکنی که باعث غلبه کردن علف‌های هرز بر محصول و ضعیف شدن آن می‌شود، اشاره نمود. باید توجه داشت که به موقع انجام نشدن عملیات فقط شامل تأخیر در انجام آن نیست بلکه گاهی شامل زودتر از موعد انجام شدن عملیات نیز می‌باشد. برای جلوگیری از هزینه‌های به موقع انجام نشدن عملیات در سیستم‌های کشاورزی در هر منطقه لازم و ضروری است که پروژه‌های مکانیزاسیون کشاورزی به صورت علمی و مناسب برنامه‌ریزی و زمان‌بندی گردند تا فعالیت‌های موجود در جهت به ثمر رسیدن پروژه به ترتیبی صحیح و در زمان مناسبی انجام گیرند. بنابراین برنامه‌ریزی و زمان‌بندی عملیات تولید نیشکر و استفاده از تکنیک‌های مطالعه کار به منظور بررسی دقیق روش انجام کار، کاهش حجم کار و در نتیجه آن کاهش زمان انجام کار و هزینه‌های به موقع نبودن عملیات می‌تواند گام موثری در جهت رسیدن به خودکفایی در تولید شکر در کشت و صنعت‌های نیشکر خوزستان باشد. برای دستیابی به هدف ذکر شده، از روش شبکه‌ای گرت به منظور زمان‌بندی و طرح‌ریزی عملیات تولید نیشکر استفاده گردید. همچنین با استفاده  از مصاحبه و نظرخواهی از کارشناسان و متخصصان واحدهای تولیدی در کشت و صنعت‌ها و همچنین مرور گزارشات سالیانه عملیات تولید نیشکر، عوامل موثر بر عدم انجام به موقع عملیات تولید نیشکر به صورت زیر طبقه‌بندی شدند:

الف) تأخیرات زمانی ناشی از مدیریت

ب) تأخیرات زمانی ناشی از نیروی انسانی

ج) تأخیرات زمانی ناشی از ماشین

د) تأخیرات زمانی ناشی از روش کار (فرآیند تولید)

مدیریت صحیح این تاخیرات و جلوگیری از افزایش هزینه‌های از دست دادن زمان در فرآیند تولید نیشکر بسیار با اهمیت است. بنابراین مکانیزاسیون نیشکر یک سیستم کاملاً مهندسی بوده و نه تنها به ماشین‌های پیشرفته و تکنسین‌های مجرب وابسته است بلکه به همکاری و تعامل میان کلیه بخش‌های تولید از قبیل تهیه زمین، کاشت، داشت، برداشت نیازمند است و عواملی از قبیل شرایط مزرعه، وضعیت اقتصاد کشاورزی، مدیریت سازمانی، مطالعات کاربردی، پایش اطلاعات هواشناسی، سطح خدمات و همکاری کلیه بخش‌ها می‌تواند بر روی آن تأثیرگذار باشد و تأخیر در هر بخش می‌تواند بازدهی کاری کل سیستم را تحت تأثیر قرار دهد و این نکته از اهمیت زیادی برای شرکت‌های کشت و صنعت نیشکر، برخوردار می‌باشد. بنابراین با برنامه‌ریزی و زمان‌بندی صحیح و اصولی عملیات تولید می‌توان تعاملات بین بخش‌های مختلف تولید را تأمین نموده تا هر بخش وظایف خود را طبق برنامه از پیش تعیین شده انجام دهد و در صورت تأخیر در انجام کار و از دست دادن زمان، علت تأخیرات و مقصران اصلی مشخص گردند.

درادامه با توجه به اهمیت نقش زمان در فرآیند تولید نیشکر به منظور انجام تحقیقات گسترده آتی پیشنهادهایی ارائه می‌گردد:

  • ایجاد سامانه مدیریت اطلاعات برای فرآیند تولید نیشکر
  • بررسی امکان تخصیص منابع و موازنه هزینه-زمان پروژه‌ مکانیزاسیون تولید نیشکر
  • بررسی دقیق و همه جانبه لنگی‌های حین کار و دلایل تأخیر در عملیات در فرآیند تولید نیشکر و ارائه راهکارهایی جهت کاهش آن
  • تحلیل و محاسبه هزینه از دست دادن زمان و ضریب تأخیر برای تمامی مراحل عملیات تولید نیشکر

اهمیت زمانبندی در مکانیزاسیون نیشکر
اهمیت زمانبندی در مکانیزاسیون نیشکر

نسیم منجزی

دکتری مکانیزاسیون کشاورزی، دانشگاه شهید چمران اهواز

n-monjezi@phdstu.scu.ac.ir

 

Print Friendly

ارسال یک دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ممکن است دوست داشته باشید

وقت یا پول؛ مسئله این است

نیشکرنیوز: “کمبود وقت” یکی از پدیده‌های زندگی معاصر